Rux (sink)
Shamollashda rux, meʼyor va 25 mg chegara: Cochrane 2024 nima topdi, ortiqcha rux nega misni siqib chiqaradi va qoʻshimcha kimga rostdan kerak.
Afzalliklari
- Immunitet, yara bitishi, taʼm va hid bilish uchun kerak, buni MedlinePlus va NHS tasdiqlaydi
- Rux pastilkalari boshlangan shamollashni qisqartirishi mumkin, garchi maʼlumotlar ishonchliligi past boʻlsa ham
- Ratsionda goʻsht deyarli boʻlmasa foydali: oʻsimliklardan rux yomonroq soʻriladi
- Meʼyorlar kichik, ularni yuqori chegaradan oshish xavfisiz kichik doza bilan yopish oson
Kamchiliklari
- Cochrane 2024 ga koʻra, shamollash profilaktikasi uchun deyarli foydasiz
- Yuqori dozalar mis soʻrilishini kamaytiradi, bu kamqonlik va suyaklar zaiflashishiga olib kelishi mumkin
- Katta dozalar koʻngil aynishi, qusish, spazmlar va ich ketishiga sabab boʻladi
- Burunga sepiladigan ruxli sprey va gellar hid bilishni yoʻqotishga olib kelishi mumkin
- Baʼzi antibiotiklar, masalan siprofloksatsin soʻrilishini kamaytiradi
Rux odatda tomoq qichiy boshlaganda, ertaga esa ishga borish kerak boʻlganda esga tushadi. Shamollash boʻyicha maʼlumotlar eng yangi va batafsil, gapni shundan boshlaymiz.
Shamollash: Cochrane 2024 yilda nima topdi
«Shamollash profilaktikasi va davolashda rux» nomli Cochrane sharhi 2024 yilda chiqdi. Mualliflar 34 ta randomizatsiyalangan sinovni, 15 tasi profilaktika va 19 tasi davolash boʻyicha, jami 8526 nafar bola va katta odamni jamlagan. Rux boshqa vitamin va oʻtlar bilan aralashtirilgan qoʻshimchalar tahlilga olinmagan.
Javob ikki xil chiqdi. Profilaktik qabul kasallanish xavfini deyarli kamaytirmagan: nisbiy xavf 0,93, ishonch oraligʻi birni qamrab oladi, maʼlumotlar ishonchliligi past. Boshlanib boʻlgan shamollashni davolash uni oʻrtacha 2,37 kunga qisqartirgan, lekin bu yerda ham ishonchlilik past, tadqiqotlar orasidagi natijalar tarqoqligi esa juda katta. Ruxni koʻpincha pastilkalarda, asosan glyukonat shaklida, sutkasiga 45 mg dan 276 mg gacha dozalarda qisqa kurslar bilan berishgan.
Bunday davolashning oʻz narxi bor: davolashda yoqimsiz taʼm yoki ich buzilishi kabi nojoʻya taʼsirlar platsebodagiga qaraganda taxminan uchdan bir koʻproq boʻlgan.
Tadqiqotlar butun qish «immunitet uchun» rux ichishni qoʻllab-quvvatlamaydi. Sinovlarda pastilkalar bilan sutkasiga 45-276 mg rux berilgan, bu 25 mg chegarasidan yuqori, shuning uchun bunday kurs faqat qisqa va shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashgandan keyin boʻlishi mumkin, moʻjiza kutmagan maʼqul.
Ruxli burun spreylari va gellari haqida alohida ogohlantirish bor. MedlinePlus ular hid bilishni yoʻqotishga olib kelishi mumkinligini yozadi. Bu usulni umuman sinab koʻrmagan maʼqul.
Tanaga rux nimaga kerak va kimda yetishmaydi
NHS uchta vazifani sanaydi: yangi hujayra va fermentlar hosil boʻlishi, ovqatdagi uglevod, yogʻ va oqsillarni qayta ishlash hamda yaralarning bitishi. MedlinePlus immunitet, bolalikda va homiladorlikda oʻsish, taʼm va hid bilishni qoʻshadi.
MedlinePlus boʻyicha yetishmovchilik belgilari oʻziga xos emas: tez-tez infeksiyalar, soch toʻkilishi, ishtahaning yomonligi, taʼm va hid bilishning susayishi, yaralarning sekin bitishi, erkaklarda gipogonadizm. Bitta belgiga qarab yetishmovchilikni aniqlab boʻlmaydi. Xavf guruhida oqsilni kam yeydigan yoki goʻsht yemaydiganlar bor: oʻsimlik ovqatidagi ruxdan organizm yomonroq foydalanadi, shuning uchun vegetarian ratsion koʻpincha ruxga kambagʻal boʻlib chiqadi. Koʻp shugʻullanib, ratsionni ongli ravishda qisqartirsangiz, ehtiyojni ham qayta hisoblash kerak; ortiqcha yuklama belgilari haqida ortiqcha mashgʻulot haqidagi maqola bor. Agar allaqachon multivitaminlar ichayotgan boʻlsangiz, ularda rux deyarli aniq bor va alohida qoʻshimcha ortiqcha boʻlib chiqishi mumkin.
Qancha kerak va chegara qayerda
| Koʻrsatkich | Qiymat | Manba |
|---|---|---|
| Meʼyor, 14 yoshdan katta erkaklar | 11 mg/sut | MedlinePlus (AQSh) |
| Meʼyor, 19 yoshdan katta ayollar | 8 mg/sut | MedlinePlus |
| Homiladorlik / emizish | 11 / 12 mg/sut | MedlinePlus |
| Meʼyor, 19-64 yoshli erkaklar | 9,5 mg/sut | NHS (Buyuk Britaniya) |
| Meʼyor, 19-64 yoshli ayollar | 7 mg/sut | NHS |
| Qoʻshimchalar, shifokorsiz maksimum | 25 mg/sut | NHS |
| Yuqori daraja, kattalar, homilador, emizikli ayollar | 25 mg/sut, barcha rux | EFSA |
| Yuqori daraja, 15-17 yosh | 22 mg/sut | EFSA |
NHS va EFSA oʻrtasidagi farqni payqamay qolish oson. NHS qoʻshimchadagi 25 mg haqida, EFSA esa ovqat bilan birga jami 25 mg haqida gapiradi. Tushlikda qoʻy goʻshtidan kabob yeb, ustidan 25 mg li tabletka ichsangiz, jami Yevropa chegarasidan osongina oshib ketadi. Yetishmovchilik profilaktikasi uchun odatda kunlik meʼyor atrofidagi doza yetarli.
Nojoʻya taʼsirlar va oʻzaro taʼsir
MedlinePlus boʻyicha katta dozalar 3-10 soatdan keyin ich ketishi, qorinda spazmlar va qusishga sabab boʻladi, ular toʻxtatgandan keyin oʻtib ketadi. Yomoni, ular darhol koʻrinmaydi: NHS ogohlantirishicha, uzoq davom etgan ortiqcha rux mis soʻrilishini kamaytiradi, bu esa kamqonlik va suyaklar zaiflashishiga olib kelishi mumkin. MedlinePlus misga temir va magniyni ham qoʻshadi.
Dorilar bilan asosiy qoida antibiotiklarga tegishli. MedlinePlus ning siprofloksatsin yoʻriqnomasi multivitaminlar va rux, temir, kalsiy yoki magniyli qoʻshimchalarni antibiotikdan kamida 6 soat oldin yoki 2 soat keyin qabul qilishni talab qiladi. Antibiotik bilan davolanayotgan boʻlsangiz, qabul vaqtlarini qanday ajratishni farmatsevtdan soʻrang.
Homilador va emizikli ayollarning ehtiyoji yuqoriroq, lekin EFSA chegarasi oʻsha 25 mg, shuning uchun buyurilmagan ortiqcha komplekslar kerak emas. Bolalar va oʻsmirlarda chegaralar kattalarnikidan past.
Dorixonada nimaga qarash kerak
- Tuzning vazniga emas, porsiyadagi elementar rux miqdoriga qarang.
- Barcha qoʻshimchalardagi, jumladan multivitaminlardagi ruxni qoʻshib hisoblang: takrorlanish tez-tez uchraydi.
- Kundalik profilaktika uchun 50 mg va undan yuqori dozalar kerak emas.
- USP, NSF yoki Informed Sport belgisi tarkib mustaqil nazoratdan oʻtganini bildiradi.
Ovqat bilan qanday almashtirish mumkin
NHS yaxshi manbalar sifatida goʻsht, molluskalar, pishloq va boshqa sut mahsulotlari, non va donli mahsulotlarni, masalan bugʻdoy murtagini ataydi. MedlinePlus mol, qoʻy va choʻchqa goʻshtida ruxning baliqdagiga qaraganda koʻpligini, tovuqning toʻq rangli goʻshtida koʻkrak qismiga qaraganda koʻpligini aniqlashtiradi; yongʻoq, butun donlar va dukkaklilar ham hissa qoʻshadi. Palovdagi qoʻy goʻshti, yasmiq shoʻrva, tvorog va pishloq kunlik meʼyorning sezilarli qismini beradi. NHS buni ochiq yozadi: xilma-xil ovqatlansangiz, kerakli ruxning hammasini ovqatdan olasiz.
Tez-tez beriladigan savollar
Rux shamollashda yordam beradimi
Cochrane 2024 sharhi 8526 ishtirokchili 34 ta sinovni birlashtirgan. Profilaktikada rux, ishonchliligi past maʼlumotlarga koʻra, kasallanish xavfini deyarli kamaytirmaydi. Shamollash boshlanib boʻlgach, davolash kurslari, koʻpincha pastilkalar, uni oʻrtacha 2,4 kunga qisqartirgan, lekin sinovlar bir-biridan juda farq qilgan, natijaga ishonch esa past. Shu bilan birga yoqimsiz taʼm, qusish va ich buzilishi kabi nojoʻya taʼsirlar platsebodagiga qaraganda koʻproq boʻlgan.
Kuniga qancha rux qabul qilish mumkin
NHS shifokor tavsiyasisiz qoʻshimchadan kuniga 25 mg dan ortiq rux qabul qilmaslikni maslahat beradi. EFSA kattalar, jumladan homilador va emizikli ayollar uchun xuddi shu 25 mg yuqori chegarani belgilagan, lekin u ovqat bilan birga sutkadagi barcha ruxga tegishli. 15-17 yoshli oʻsmirlarga EFSA 22 mg, 11-14 yoshli bolalarga 18 mg belgilaydi. Shifokor buyurmagan katta dozali kurs kerak emas.
Rux testosteronni oshiradimi
MedlinePlus erkaklardagi gipogonadizmni rux yetishmasligi belgilaridan biri deb ataydi, shuning uchun haqiqiy yetishmovchilikda uni toʻldirish maʼnoga ega. Yetishmovchiligi yoʻq erkaklarda testosteronning meʼyordan yuqori oshishini koʻrsatgan tadqiqotlar biz tekshirgan manbalarda yoʻq. Ruxni gormonlar uchun vosita sifatida ichmang: shubha boʻlsa, tahlil topshirib, natijani endokrinolog bilan muhokama qilgan yaxshi.
Ruxni uzoq, oylab ichsa boʻladimi
Meʼyor doirasidagi kichik dozalar, Amerika moʻljallariga koʻra sutkasiga 8-11 mg, odatda muammo tugʻdirmaydi. Xavf katta dozalarni uzoq qabul qilganda paydo boʻladi: NHS ortiqcha rux mis soʻrilishini kamaytirishini, bu esa kamqonlik va suyaklar zaiflashishiga olib kelishi mumkinligini ogohlantiradi. MedlinePlus uzoq davom etgan ortiqchalik mis, temir va magniy yetishmasligiga sabab boʻlishi mumkinligini qoʻshadi. Shuning uchun 25 mg dan yuqori dozalarni faqat shifokor buyurganda ichish kerak.
Nega ruxdan koʻngil ayniydi
Koʻngil aynishi va qorin ogʻrigʻi katta dozalarning odatiy nojoʻya taʼsirlariga kiradi: MedlinePlus qabul qilgandan keyin 3-10 soat ichida boshlanadigan, toʻxtatgandan keyin oʻtib ketadigan ich ketishi, spazmlar va qusish haqida yozadi. Odatda dozani kamaytirish va ruxni och qoringa emas, ovqat paytida ichish yordam beradi. Koʻngil aynishi kichik dozada ham saqlansa, qabul qilishni toʻxtatib, shifokor bilan gaplashgan maʼqul.
Manbalar
BADlar dori emas va muvozanatli ovqatlanish oʻrnini bosmaydi. Qabul qilishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashing.